Czy polisolokaty pomogą „frankowiczom”? Uchwała SN z 13 stycznia 2022 r., III CZP 61/22 o przedawnieniu roszczeń, nie tylko konsumenta.

user_15 https://wnlegal.pl/wp-content/uploads/2023/10/Posty-WN-Legal-2.png

Kilka słów wstępu

1. Sąd Najwyższy [„SN„] wydał 13 stycznia 2022 r. uchwałę w sprawie III CZP 61/22. Uchwała ta dotyczy przedawnienia roszczeń konsumenta względem przedsiębiorcy stosującego niedozwolone postanowienia umowne. Wbrew treści uchwały, nie dotyczy ona przedstawień.

2. Sąd Najwyższy rozstrzygał w składzie: SSN Małgorzata Manowska, SSN Kamil Zaradkiewicz, SSN Ewa Stefańska. Referentem w sprawie jest Pani Sędzia Ewa Stefańska, której kariera w ramach sądownictwa powszechnego ściśle związana była z sądami warszawskimi. Wszyscy wskazani sędziowie stanowią tzw. „nowych” sędziów SN.

3. Pytanie prawne zadane Sądowi Najwyższemu dotyczyło sytuacji, w której od konsumenta (ubezpieczonego/ubezpieczającego) ubezpieczyciel pobrał nienależne opłaty związane z umową ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym [„UFK„]. Problem przedstawiony do rozstrzygnięcia SN sprowadzał się do określenia chwili, w której termin przedawnienia roszczenia konsumenta o zwrot nienależnie pobranych środków rozpoczyna bieg. Czy to chwila nienależnego pobrania opłat, rozwiązania / wypowiedzenia umowy z UFK czy też inny moment?

4. Sąd Najwyższy wydał rozstrzygnięcie, z którego wynika, że przedawnienie biegnie od momentu: (1) gdy konsument dowiedział się o niedozwolonym charakterze postanowienia lub (2) gdy – rozsądnie rzecz ujmując – powinien dowiedzieć się o niedozwolonym charakterze postanowienia.

5. Uchwała jest zatem korzystna dla konsumentów, bowiem przesuwa na późniejszy moment start biegu terminu przedawnienia. Posiada jednak pewne mankamenty, choć być może są one tylko pozorne i zostaną zniwelowane w pisemnym uzasadnieniu orzeczenia. Sygnalizuję już teraz, że uchwała nie dotyczy przedawnienia roszczeń o zwrot nienależnego świadczenia powstałych w konsekwencji wykonywania bezwzględnie nieważnej czynności prawnej. Odnosi się ona ściśle do skutków abuzywności poszczególnych postanowień wzorca stosowanego przez przedsiębiorcę.

[Znaczenie uchwały III CZP 61/22 dla spraw „frankowych”]

6. Uchwała w sprawie III CZP 61/22 będzie mieć znaczenie dla spraw „frankowych” w kilku aspektach. Dawno, dawno temu pisałem, że sprawy dotyczące kredytów z „CHF” pójdą drogą polisolokat: (1) od kwestionowania poszczególnych postanowień, do kwestionowania całych umów, zarówno przez konsumentów, jak i – następnie, wskutek argumentacji konsumentów – przez sądy; (2) masowość, powszechność tych spraw; (3) zwroty akcji związane z różnymi koncepcjami obrony podmiotów rynku finansowego.

7. Uchwała w sprawie III CZP 61/22 dla spraw „frankowych” ma znaczenie szersze niż tylko kwestia rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia roszczenia kredytobiorcy/pożyczkobiorcy względem banku. Ten element wydaje się w świetle dotychczasowego orzecznictwa oczywisty.

8. Kluczowe staje się w świetle treści rozstrzygnięcia w sprawie III CZP 61/22 (zastrzegając, że musimy poczekać na uzasadnienie) czy ma ono wpływ na ocenę: (1) rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia roszczenia banku względem kredytobiorcy/pożyczkobiorcy o zwrot wypłaconego kapitału oraz (2) za jaki okres konsument może żądać odsetek od banku – czy dopiero od chwili pouczenia przez sąd o skutkach nieważności umowy i często ponownego oświadczenia konsumenta o akceptacji tych skutków, czy też od momentów, które na osi czasu znajdują się zdecydowanie wcześniej, np. przedprocesowego wezwania do zapłaty czy zawezwania do próby ugodowej.

9. Możemy, w oczekiwaniu na uzasadnienie komentowanej uchwały, spróbować odgadnąć co Sąd Najwyższy ma (miał) na myśli.

10. Jak należy rozumieć (odczytywać) użyte przez Sąd Najwyższy: (1) „dowiedział się o niedozwolonym charakterze postanowienia” oraz (2) „rozsądnie rzecz ujmując, powinien dowiedzieć się o niedozwolonym charakterze postanowienia”? Czy to odejście od stanowiska SN zajętego w uzasadnieniu uchwały III CZP 6/21, z którego wynikało, że: (1) tylko sąd może prawidłowo pouczyć konsumenta o skutkach nieważności umowy, (2) tylko pouczenie przez sąd ma jakikolwiek sens i (3) dopiero od momentu pouczenia przez sąd i oświadczenia konsumenta złożonego wskutek pouczenia przez sąd można uznać, że umowa podlega wyeliminowaniu z obrotu prawnego? Oby tak, ponieważ motywy uchwały III CZP 6/21 w tym zakresie były nieakceptowalne, ingerowały w relację strona procesu – jej pełnomocnik oraz naruszały podstawowe zasady prawa cywilnego.

11. Zaryzykuję tezę (która może zostać brutalnie potraktowana w uzasadnieniu uchwały III CZP 61/22, choćby w taki sposób, że SN napisze, że III CZP 61/22 nie odnosi się do upadku umowy), że Sąd Najwyższy odstępuje od wadliwego poglądu wyrażonego w uzasadnieniu uchwały III CZP 6/21 (dobrze, że SN w sprawie III CZP 6/21 nie ujął tego poglądu w sentencji).

12. Zacznę od… składów. W sprawie III CZP 6/21 orzekali „starzy” sędziowie SN. W sprawie III CZP 61/22 orzekają „nowi” sędziowie.

13. Klucz to rozróżnienie, którego użył Sąd Najwyższy w treści sentencji uchwały III CZP 61/22: konsument dowiedział się lub rozsądnie rzecz ujmując mógł się dowiedzieć o niedozwolonym postanowieniu. Wynika z tego rozróżnienia (moim zdaniem oczywiście), że zupełnie odcinamy start przedawnienia od pouczenia konsumenta o przysługujących mu roszczeniach w konkretny sposób (przez konkretną treść, konkretny podmiot pouczający), zwłaszcza przez sąd. „Dowiedział się”, „rozsądnie rzecz ujmując mógł się dowiedzieć” – przykładowo od swojego pełnomocnika. Dowiedział się – skoro złożył reklamację, zażądał zwrotu pieniędzy, wniósł pozew kwestionując postanowienia umowy, to miał świadomość, że stosowano wobec niego wadliwe postanowienia i chce skorzystać z sankcji dla przedsiębiorcy.

14. Nie można oczekiwać, że wiedza o wadliwym charakterze postanowień umowy będzie przekazana konsumentowi wyłącznie przez sąd w zakresie tworzonego (dokonywanego) przez ten sąd pouczenia.

15. Komentowana uchwała może mieć wpływ także na roszczenia banku o zwrot wypłaconego kapitału. Skoro bieg terminu przedawnienia konsumenta rozpoczyna się wcześniej, z chwilą w której dowiedział się lub rozsądnie rzecz ujmując mógł się dowiedzieć o wadliwym charakterze wzorca, to zakładając, że konsument złożył bankowi stosowne oświadczenie o chęci skorzystania z sankcji bezskuteczności danych postanowień (czy całej umowy), rozpoczyna także bieg termin przedawnienia roszczenia banku. Bank dowiaduje się o tym, że kredytobiorca/pożyczkobiorca chce skorzystać z systemu norm ochrony konsumenta, powołuje się na niedozwolony charakter postanowienia, z czego wynikają konsekwencje nie tylko dla żądania konsumenta, ale także dla potencjalnego żądania zwrotnego banku.

16. Uchwała III CZP 61/22 stanowi szansę na to, żeby sądy powszechne zaprzestały „zabierać” konsumentom odsetki. Pojawił się trend, zwłaszcza w Sądzie Apelacyjnym w Warszawie (ale też orzekają tak niektóre składy w Sądzie Okręgowym w Warszawie, także specjalizujące się w sprawach „frankowych”), zmierzający do tego, że roszczenie o zwrot nienależnie uiszczonych środków staje się wymagalne dopiero z chwilą złożenia przez konsumenta oświadczenia po pouczeniu przez sąd o skutkach skorzystania z przepisów mających go chronić. Wówczas, dopiero po takim oświadczeniu, bank popada w opóźnienie (zwłokę) i powstaje roszczenie odsetkowe dla konsumenta.

17. Ten pogląd jest błędny. Tym bardziej na znaczeniu zyskuje uchwała III CZP 61/22, która może go korygować. Skoro roszczenie o zwrot nienależnie pobranych opłat zaczyna się przedawniać od momentu, w którym konsument dowiedział się o wadliwej klauzuli (umowie), to tym bardziej konsument może domagać się odsetek ustawowych za opóźnienie od chwili, w której zażądał od banku zwrotu tych środków. Szerzej o tym wątku także niżej.

[Na marginesie w sprawie odsetek ustawowych za opóźnienie]

18.  Zobowiązanie z tytułu nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy (art. 455 k.c.). Oznacza to, że aby stało się wymagalne konieczne jest wezwanie dłużnika do zapłaty. Z chwilą upływu terminu podanego w wezwaniu, dłużnik niespełniający świadczenia popada w opóźnienie lub zwłokę, co uzasadnia naliczanie odsetek ustawowych za opóźnienie.

19. Kredytobiorca/pożyczkobiorca zazwyczaj przed wytoczeniem powództwa wzywa bank do zapłaty. Bank jednak w wyznaczonym terminie nie reguluje długu. Co więcej, zaprzecza, że w umowie kredytu/pożyczki tkwią jakiekolwiek wady oraz że kredytobiorcy/pożyczkobiorcy przysługuje jakiekolwiek roszczenie.

20. Zwracam uwagę na uchwałę Sądu Najwyższego z 8 listopada 2019 r., III CZP 32/19, w której stwierdzono, że: „Zasądzenie odszkodowania za szkodę określoną w art. 129 ust. 2 w zw. z art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (jedn. tekst: Dz.U. z 2019 r., poz. 1396 ze zm.) według cen z dnia jego ustalenia nie wyłącza przyznania odsetek za opóźnienie od dnia powstania stanu opóźnienia”.

21. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia przedstawiono szerokie spektrum poglądów, zwłaszcza orzecznictwa, na tle różnych spraw (np. o zapłatę zadośćuczynienia), podsumowując, że odsetki należą się już od chwili powstania stanu opóźnienia po uprzednim wezwaniu do zapłaty. Zwłaszcza sprawy dotyczące zadośćuczynienia są w tym przypadku ciekawym wzorem. Skoro przed procesem pojawiło się wezwanie do zapłaty, skoro doręczono pozew o zapłatę (w braku uprzedniego wezwania), to nie sposób przyjąć, że bank nie popadł w opóźnienie (zwłokę).

Last but not least – przedawnienie a bezwględna nieważność umowy

22. Zwracam uwagę, że uchwała III CZP 61/22, podobnie jak wcześniejsze orzeczenia, w tym zwłaszcza III CZP 6/21 odnoszą się do przedawnienia roszczeń, których podstawę stanowi kwestia abuzywności postanowień.

23. Nie odnoszą się one do przedawnienia roszczeń (w tym o zwrot nienależnego świadczenia), których podstawę stanowi bezwzględna nieważności czynności prawnej. Wówczas przedawnienie może wyglądać zupełnie inaczej. Pisaliśmy o tym już jakiś czas temu: https://www.prawo.pl/biznes/od-kiedy-jest-niewazna-umowa-o-kredyt-powiazany-z-waluta,507673.html.

Podsumowanie

24. Uchwałę należy ocenić pozytywnie. Jej uzasadnienie może tę pozytywną ocenę wzmocnić albo… diametralnie ją odwrócić.

25. Należy wykorzystywać tę uchwałę do zwalczania błędnych tez wynikających z uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego III CZP 6/21 związanych z „pouczaniem” konsumenta przez sąd (dowiadywaniem się przez konsumenta) o nieuczciwych postanowieniach i skutkach ich ujęcia w umowie oraz momentu, od którego należą się konsumentowi od banku odsetki ustawowe za opóźnienie.

W razie pytań zapraszamy do kontaktu:

Autor: radca prawny Damian Nartowski
d.nartowski@wnlegal.pl
tel: + 48 722 115 165
BIO (klik)

Zobacz również

Sprzedaż projektu farmy fotowoltaicznej 

Sprzedaż projektu farmy fotowoltaicznej  Rozwój odnawialnych źródeł energii powoduje, że inwestorzy coraz częściej zainteresowani są nabyciem farm fotowoltaicznych. Realizowanie tego

Prawo własności intelektualnej w real time marketingu w kontekście Barbie

W ostatnich dniach, w social mediach, zalewa nas fala słodkiego różu i pięknej blondynki. Firmy prześcigają się w real time

wn legal

Karol Wątrobiński
k.watrobinski@wnlegal.pl

Damian Nartowski
d.nartowski@wnlegal.pl

Nasze biura: Kielce, ul. Olszewskiego 6 | Kraków, ul. Królewska 57 | Warszawa Rondo Daszyńskiego 2b
+48 730 740 950 | biuro@wnlegal.pl